Powrót do nałogu nie przekreśla wcześniejszego leczenia. Jest sygnałem, że plan zdrowienia wymaga wzmocnienia, a nie dowodem na to, że terapia się nie udała. Co więcej, o dalszym przebiegu decyduje zwykle nie samo złamanie abstynencji, lecz to, co stanie się w ciągu kolejnych kilkudziesięciu godzin.

Poniżej opisujemy, co zrobić po kolei. Podpowiadamy również, jak się zachować, jeśli jesteś obok – jako partner, rodzic lub przyjaciel.

Czym jest powrót do nałogu i czy przekreśla terapię?

Powrót do nałogu, nazywany w terapii nawrotem, to ponowne uruchomienie mechanizmów uzależnienia po okresie abstynencji. Nie jest to przypadek ani kwestia słabej woli. W praktyce klinicznej uzależnienie traktuje się bowiem jak chorobę o przebiegu nawracającym. Okresy pogorszenia są częścią procesu, a nie wyjątkiem od niego.

Warto przy tym rozróżnić dwie sytuacje, ponieważ prowadzą one do innych decyzji. Jednorazowe sięgnięcie, po którym osoba wraca do kontaktu z terapeutą, to złamanie abstynencji – epizod, który można zatrzymać. Pełny nawrót to natomiast powrót do dawnego wzorca: ukrywania, wycofania z terapii i tłumaczenia sobie, że tym razem będzie inaczej.

Najbardziej niebezpieczne w nawrocie nie jest samo sięgnięcie po używkę, lecz wstyd, który po nim przychodzi. To on podpowiada, żeby zniknąć z terapii i przeczekać.

Co zapowiada powrót do nałogu?

Nawrót zaczyna się od zmian, które z zewnątrz wyglądają niegroźnie, a czasem wręcz pozytywnie.

Zmiany w myśleniu brzmią zwykle rozsądnie:

• „Poradziłem sobie przez rok, nie muszę już chodzić na spotkania grupy wsparcia.”
• „Jedno piwo przy grillu to nie to samo co wcześniej.”
• „Zasłużyłem, mam za sobą ciężki okres.”

Zmiany w zachowaniu i rytmie dnia widać nieco później:

• opuszczanie sesji i spotkań grupy – najpierw „wyjątkowo”, potem regularnie,
• powrót do dawnych miejsc i znajomości związanych z piciem lub innymi używkami,
• rozregulowanie snu, jedzenia i pracy oraz narastająca drażliwość,
• wycofanie z rozmów o samopoczuciu i porzucenie aktywności, które pomagały rozładować napięcie.

Te sygnały nazywamy zwiastunami nawrotu i to one są właściwym momentem na reakcję. Jeśli zatem rozpoznajesz kilka z nich naraz – u siebie lub u bliskiej osoby – umów się na konsultację, zanim sytuacja się pogorszy.

Dlaczego jesień sprzyja nawrotom?

Wakacje rozluźniają strukturę, która podtrzymuje wychodzenie z nałogu: stałe sesje, spotkania grupy, powtarzalny rytm dnia. Część pacjentów robi sobie w tym czasie przerwę „na miesiąc”. Wrzesień i październik dokładają do tego kumulację obowiązków: pracę w pełnym wymiarze, szkołę dzieci i odłożone sprawy. Napięcie rośnie wtedy szybciej, niż odbudowuje się rutyna – a to układ warunków sprzyjających nawrotowi.

Dlatego przerwę w terapii warto planować tak samo starannie jak urlop: z ustaloną datą powrotu i kontaktem awaryjnym. O utrzymaniu ciągłości po intensywnym etapie leczenia piszemy we wpisie o terapii po detoksie.

Co zrobić w pierwszej dobie po złamaniu abstynencji?

To czas, w którym reakcja ma największe znaczenie. Kolejność działań celowo nie zawiera niczego, co wymaga silnej woli.

1. Przerwij ciąg zdarzeń, nie analizuj go. Wyjdź z miejsca i z towarzystwa, w którym doszło do sięgnięcia po używkę. Wnioski wyciągniesz później, z terapeutą.
2. Powiedz jednej osobie. Terapeucie, osobie z grupy albo komuś bliskiemu. Nazwanie tego na głos odbiera nawrotowi jego największą siłę, czyli tajemnicę.
3. Zadzwoń do ośrodka lub poradni. Nie czekaj na najbliższy zaplanowany termin. Im krótsza przerwa w kontakcie, tym łatwiej zatrzymać epizod.
4. Nie odstawiaj substancji na własną rękę. Odstawienie po ciągu picia może wymagać nadzoru medycznego. Decyduje o tym lekarz po badaniu – nie rodzina i nie internet. Przebieg detoksu alkoholowego pod opieką opisujemy osobno.
5. Zadbaj o podstawy. Sen, posiłek, woda i jeden dzień bez poważnych decyzji.

Czego nie robić po nawrocie?

Większość szkodliwych reakcji wypływa z troski albo ze strachu. Nie czyni ich to jednak skuteczniejszymi.

Unikanie spotkań grupowych z powodu poczucia winy to jeden z najczęstszych mechanizmów, przez które jednorazowy epizod zamienia się w powrót do nałogu. Tymczasem w środowisku terapeutycznym powrót na terapię po nawrocie jest zjawiskiem znanym i przyjmowanym bez oceniania.

Czy po nawrocie trzeba zaczynać leczenie od początku?

Nie w sensie, w jakim zwykle to sobie wyobrażamy. Wiedza, umiejętności i doświadczenie z poprzedniej terapii nie znikają – zostają i działają dalej. Zakres potrzebnej pomocy ustala się natomiast indywidualnie. Najczęściej rozważa się jedną z trzech dróg:

• powrót do dotychczasowej terapii w trybie wzmocnionym – częstsze sesje indywidualne, powrót na spotkania grupowe, praca nad konkretnym epizodem,
• krótki pobyt stacjonarny w ośrodku – gdy środowisko domowe nie daje warunków do zatrzymania nawrotu lub gdy sięganie trwało dłużej,
• konsultacja lekarska – gdy stan zdrowia tego wymaga; decyzję podejmuje lekarz po badaniu.

Żadna z tych ścieżek nie jest „karą za nawrót”. Pełny zakres form pomocy opisujemy na stronie poświęconej leczeniu uzależnień w Ośrodku SOWA.

Na czym polega program zapobiegania nawrotom?

To ustrukturyzowana część terapii. Jej celem nie jest samo utrzymanie abstynencji, lecz rozpoznawanie i rozbrajanie sytuacji, które jej zagrażają. Pracuje się przy tym na konkretach z życia pacjenta, a nie na ogólnych zasadach. Typowe elementy takiej pracy to:

• mapa wyzwalaczy – miejsca, ludzie, pory dnia i stany emocjonalne, po których pojawia się głód; często okazuje się, że wyzwalaczem jest nuda albo ulga, nie kryzys,
• plan na pierwsze minuty głodu – konkretna, zapisana sekwencja działań,
• lista kontaktów awaryjnych i przećwiczone zdania odmowy – na sytuacje towarzyskie i rodzinne,
• plan na wypadek złamania abstynencji – spisany, gdy jest spokojnie, i dlatego wykonalny, gdy spokoju nie ma.

W pracy nad nawrotami wykorzystuje się metody terapii poznawczo-behawioralnej (CBT). Dużą część tej pracy podtrzymuje potem środowisko – dlatego tak ważny jest udział w grupie wsparcia po terapii.

Program zapobiegania nawrotom w Ośrodku SOWA

Pracujemy na konkretnych sytuacjach z życia pacjenta – w trybie ambulatoryjnym lub stacjonarnym. Plan działania powstaje wspólnie z terapeutą, zanim będzie potrzebny.

Jak zadbać o siebie, gdy jesteś blisko osoby po nawrocie?

Nawrót bliskiej osoby uderza w rodzinę podwójnie: wraca dawny lęk, a do niego dochodzi poczucie, że wszystko było na nic. To moment, w którym bliscy często rezygnują z własnego wsparcia – dokładnie wtedy, gdy jest najbardziej potrzebne. Pomagają zwłaszcza trzy rzeczy:

• Oddziel swoje życie od cudzego przebiegu choroby. Twoje plany, praca i odpoczynek nie mogą czekać, aż druga osoba wytrwa w abstynencji.
• Nie przejmuj roli terapeuty. Kontrolowanie i przepytywanie niszczy relację, a nie zatrzymuje nawrotu.
• Skorzystaj z pomocy dla siebie. Terapia współuzależnienia dotyczy skutków, które ponosisz ty – opisujemy ją na stronie leczenia współuzależnienia.

Kiedy nawrót wymaga natychmiastowej pomocy?

Są sytuacje, w których trzeba reagować natychmiast:

• utrata przytomności, drgawki, splątanie, silne zaburzenia świadomości,
• podejrzenie zatrucia lub przedawkowania,
• wypowiedzi o odebraniu sobie życia, żegnanie się, rozdawanie rzeczy,
• przemoc lub groźby wobec domowników, w tym dzieci.

W każdej z tych sytuacji dzwoń pod numer alarmowy 112. Bezpieczeństwo – twoje, dzieci i osoby uzależnionej – jest ważniejsze niż cokolwiek, co dzieje się w terapii. Po ustabilizowaniu stanu zwykle pojawia się natomiast krótki czas, w którym zgoda na powrót do leczenia przychodzi łatwiej. Warto mieć wtedy przygotowany konkretny kontakt.

FAQ – najczęstsze pytania o powrót do nałogu