Uzależnienie od leków kojarzy się zwykle z celowym nadużywaniem substancji psychoaktywnych. Tymczasem problem z lekami na receptę często zaczyna się zupełnie inaczej – od wizyty u lekarza, diagnozy i terapii prowadzonej zgodnie z zaleceniami. Bez nielegalnych substancji i bez wyraźnego momentu, w którym „to się zaczyna”.

To jeden z najczęściej pomijanych problemów zdrowia publicznego. Dlatego warto wiedzieć, jak do niego dochodzi, które leki są szczególnie ryzykowne oraz kiedy szukać pomocy.

Jak rozwija się uzależnienie od leków przepisanych przez lekarza?

Uzależnienie od leków nie jest efektem słabej woli ani lekkomyślności. Wynika z działania substancji chemicznych na mózg i może dotknąć każdego, niezależnie od wieku czy wykształcenia.

Mechanizm wygląda następująco: niektóre grupy leków wpływają na układy neuroprzekaźnikowe w taki sposób, że przy dłuższym stosowaniu powstaje fizyczna zależność. Mózg adaptuje się do obecności substancji i funkcjonuje tak, jakby była niezbędna. Gdy dawka spada, pojawiają się zatem objawy odstawienne – często silniejsze niż pierwotny problem.

Do tego dochodzi tolerancja. Z czasem ta sama dawka przestaje działać, co skłania do jej zwiększania – najpierw za zgodą lekarza, potem już bez niej. Ważny jest również kontekst emocjonalny. Lek przynosi bowiem natychmiastową ulgę od bólu, lęku lub bezsenności. Mózg zapamiętuje ją jako nagrodę i zaczyna jej szukać przy każdym dyskomforcie.

Które leki są szczególnie ryzykowne?

Nie każdy preparat na receptę niesie ryzyko nałogu. Istnieją jednak grupy substancji, przy których zagrożenie jest znaczące i dobrze udokumentowane.

Benzodiazepiny – leki uspokajające i nasenne, takie jak diazepam, alprazolam czy lorazepam. Działają szybko i skutecznie, dlatego właśnie są ryzykowne. Już kilka tygodni regularnego stosowania może prowadzić do fizycznej zależności. Ich odstawianie bez nadzoru lekarza bywa wręcz niebezpieczne.

Opioidy – leki przeciwbólowe oparte na morfinie, kodeinie, tramadolu lub oksykodonie. Ich potencjał uzależniający jest bardzo wysoki, szczególnie przy długotrwałym stosowaniu. W krajach zachodnich zjawisko to nazwano wprost „kryzysem opioidowym”.

Leki na ADHD – preparaty oparte na metylfenidacie lub amfetaminie. Przy prawidłowym stosowaniu ryzyko jest stosunkowo niskie. Jednak przy nadużywaniu działają podobnie do stymulantów i mogą prowadzić do zależności.

Leki nasenne „Z” – na przykład zolpidem i zopiklon. Reklamowane jako bezpieczniejsza alternatywa benzodiazepin, przy długim stosowaniu również uzależniają.

Uzależnienie od leków – sygnały, że coś jest nie tak

Granica między terapeutycznym stosowaniem a nałogiem jest płynna i rzadko wyraźna. Uwagę powinny zwrócić zwłaszcza:

• przyjmowanie większych dawek niż przepisane lub częściej niż zalecono,
• sięganie po lek z lęku przed objawami, a nie z powodu objawów,
• niepokój i rozdrażnienie, gdy lek nie jest dostępny,
• wizyty u kilku lekarzy w celu uzyskania kolejnych recept,
• ukrywanie ilości przyjmowanych preparatów przed rodziną lub lekarzem,
• nieudane próby odstawienia mimo silnej motywacji,
• poczucie, że bez tabletki nie da się spać, pracować ani wyjść z domu,
• przyjmowanie leków przepisanych innej osobie.

Obecność tych sygnałów nie przesądza jeszcze o nałogu. Oznacza jednak, że organizm zareagował na substancję w sposób wymagający profesjonalnej oceny.

Rola lekarza i systemu opieki zdrowotnej

Uzależnienie od leków rzadko wynika wyłącznie ze złych decyzji pacjenta. Często współtworzy je system: krótkie wizyty, presja na szybkie łagodzenie objawów oraz brak monitorowania długotrwałych terapii.

Problem pogłębia fragmentacja opieki. Psychiatra przepisuje lek na lęk, neurolog na ból głowy, a internista na bezsenność. Żaden z nich nie widzi całości, więc pacjent nieświadomie kumuluje substancje o podobnym działaniu. Ponadto pacjenci zbyt rzadko słyszą o ryzyku uzależnienia przy odbiorze recepty. Tymczasem osoby poinformowane wcześniej zgłaszają niepokojące objawy i lepiej przestrzegają zaleceń.

Pacjent, który czuje się lepiej dzięki lekowi, nie zgłasza problemu. Świadomość przychodzi dopiero wtedy, gdy odstawienie okazuje się niemożliwe.

Dlaczego tak trudno zwrócić się o pomoc?

Osoby nadużywające leków na receptę rzadko identyfikują się jako uzależnione. W ich przekonaniu biorą leki, bo ich potrzebują. To zrozumiałe, ale niebezpieczne – skutecznie odracza bowiem moment szukania pomocy.

Dochodzi do tego specyficzny wstyd. Problem z lekami od lekarza mieści się w szarej strefie: trudno go nazwać i trudno przyznać się do niego przed sobą. Wielu pacjentów boi się także, że ujawnienie problemu skończy się nagłym odstawieniem i powrotem objawów.

Doświadczony terapeuta uzależnień rozumie tę ambiwalencję i nie ocenia. Wie, że za nadużywaniem stoi zwykle konkretny powód, na przykład lęk nie do zniesienia. Co więcej, zgłoszenie się po pomoc otwiera drzwi do leczenia współistniejących trudności – depresji, zaburzeń lękowych czy przewlekłego bólu.

Leczenie uzależnienia od leków – czego się spodziewać?

Leczenie jest możliwe i skuteczne, choć wymaga czasu oraz profesjonalnego nadzoru. Składa się zazwyczaj z kilku etapów.

Pierwszym jest detoksykacja, czyli stopniowe, kontrolowane zmniejszanie dawki pod opieką lekarza. Tempo dostosowuje się do rodzaju substancji i stanu pacjenta. Przy benzodiazepinach proces może trwać tygodnie, a nawet miesiące.

Równolegle prowadzona jest terapia psychologiczna – indywidualna i grupowa. Jej celem jest praca nad pierwotnym problemem oraz budowanie zdrowych sposobów radzenia sobie z lękiem, bólem i stresem. Bez tej części ryzyko nawrotu jest bardzo wysokie. Ważnym elementem jest także wsparcie dla rodziny, która o problemie dowiaduje się często jako ostatnia.

Uzależnienie od leków wymaga pomocy, a nie silnej woli ani odstawiania „z dnia na dzień”. W Ośrodku Terapii Uzależnień SOWA we Wrocławiu prowadzimy terapię stacjonarnie i ambulatoryjnie, z pełną dyskrecją i indywidualnym podejściem.

Bezpieczna detoksykacja w Ośrodku SOWA

Odstawianie leków prowadzimy stopniowo, pod stałym nadzorem medycznym. Równolegle pacjent pracuje terapeutycznie nad przyczynami, które doprowadziły do nałogu.

Uzależnienie od leków – najczęstsze pytania